นอกเหนือจากการออกแบบที่มีอีกทั้งความงดงามรวมทั้งผิดตา สิ่งที่ติดอยู่บนทรวงอกซ้ายของกลุ่มบอลประเทศญี่ปุ่นยังสื่อความหมายมากยิ่งกว่าที่คิด

อะไรเป็นสิ่งที่ทำให้คนจำหน่วยงานได้มากที่สุด? เว้นแต่ชื่อแล้ว หนึ่งในคำตอบสำคัญ น่าจะหนีไม่พ้นเครื่องหมายที่เรียกว่า “ โลโก้กีฬา ” เพราะว่าภาพหมายถึงเครื่องไม้เครื่องมือชั้นยอดที่ทำให้ผู้รับทราบได้เร็วที่สุด

บอลประเทศญี่ปุ่นเองก็เหมือนกัน ภายหลังจากตั้งเจลีกในปี 1993 ก็มีหลายชมรมเกิดมากมาย เหมือนกับโลโก้ของกลุ่มที่ออกแบบขึ้นมาใหม่ ครั้งคราวมดูกลัวเกรง บางครั้งบางคราวมดูประหลาดตา แต่ว่ามันก็แปลงเป็นภาพแทนให้กับชมรมได้อย่างดีเยี่ยม

แต่ทว่าการออกแบบของพวกเขาก็มิได้มีเท่านั้น เพราะว่ามันเต็มไปด้วยความหมาย ที่บางเวลามอาจลึกซึ้งกระทั่งนึกไม่ถึง อะไรที่คนประเทศญี่ปุ่นแอบแฝงเอาไว้ในโลโก้กลุ่มบอลของพวกเขา ร่วมหาคำตอบไปกับ Main Stand

ถึงเวลารีแบรนด์

แม้ว่าจะเป็นเลิศในประเทศที่มีประวัติศาสตร์บอลช้านานประเทศหนึ่งของทวีปเอเชีย ข้างหลังตั้งชมรมบอลในปี 1921 แล้วก็มีลีกบอลราวกับตะวันตกตั้งแต่กึ่งกลางทศวรรษที่ 1960 แม้กระนั้นโลโก้ที่มองเห็นกันขณะนี้ กลับมีมาไม่ถึง 30 ปี เนื่องด้วยในแต่ก่อนลีกบอลเป็นแค่เพียงลีกสมัครเล่น กลุ่มที่ลงแข่งขันล้วนเป็นกลุ่มจากหน่วยงานหรือบริษัท ทำให้ชื่อกลุ่มแล้วก็โลโก้โดยมาก ก็เลยชอบได้รับแรงดลใจมาจากหน่วยงานที่ขึ้นตรงต่ออยู่

เป็นต้นว่า มิตซูบิชิ มอเตอร์ส (อุราวะ เรดส์) โลโก้ของพวกเขา เคยเป็นรูปสี่เหลี่ยมข้าวหลามตัดสีแดงเรียงต่อกัน ราวโลโก้ของบริษัทมิตซูบิชิ หรือ ยามาฮา เอฟซี (จูบิโล อิวาตะ) รวมทั้ง โตโยต้า เอฟซี (ซานเฟรชเช ฮิโรชิมา) โลโก้ของพวกเขาก็เลียนแบบมาจากบริษัทขายยามาฮา รวมทั้ง โตโยต้าเหมือนกับแกะ ในเวลาที่ ANA โยโกฮามา (โยโกฮามา ฟลูเกลส์) ที่มีผู้สนับสนุนหลักเป็นสายการบิน All Nippon Airway โลโก้ของพวกเขาเป็นรูปเรือบินใบหน้าน่ารักน่าเอ็นดูล้อมด้วยชื่อกลุ่ม

แต่ทว่าการมาถึงของเจลีก ลีก บอลอาชีพ ลีกแรกของประเทศญี่ปุ่น ก็นำไปสู่ความเคลื่อนไหวครั้งใหญ่ เพราะว่านอกเหนือจากการเปลี่ยนชื่อกลุ่มโดยห้ามมีชื่อของบริษัทหรือหน่วยงานแล้ว ทุกครั้งมจำต้องดีไซน์โลโก้รูปแบบใหม่ให้สอดคล้องกับชื่อกลุ่มที่แปรไป

มันก็เลยเป็นจุดเริ่มแรกสำหรับในการแสดงอัตลักษณ์ผ่านบอลของคนประเทศญี่ปุ่น แต่พวกเขาพรีเซ็นท์ในแบบอย่างไหนบ้าง?

ของดีประจำถิ่น

ประเทศญี่ปุ่นเป็นประเทศที่ชุมชนออกจะแข็งแกร่ง ทำให้แต่ละพื้นที่ก็เลยชอบมีบางอย่างที่เป็นผู้แทนประจำถิ่นอยู่เป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็น ของกิน สัตว์ หรือดอกไม้ ยกตัวอย่างเช่นถ้าหากเป็นจังหวัดอาโมโมริ จะต้องคิดถึงลูกแอปเปิ้ล จังหวัดชิสุโอกะ ขึ้นชื่อลือนามเรื่องใบชา หรือเนื้อวัวก็ควรเป็นของโกเบ จังหวัดเฮียวโงะ ซึ่งทำให้โลโก้ของสมาคมบอลหลายทีมชอบเลือกของมีชื่อประจำถิ่น มาเป็นผู้แทนภาพลักษณ์ของชมรม

เหมือนดั่ง ฮอกไกโด คอนซาโดเล ซัปโปโร สังกัดเดิมของชนาธิป สรโลภระสินธ์ ที่เลือกใช้สัตว์ที่เป็นนกเค้าแมวชื่อว่า Shima Fukurou ซึ่งเป็นนกเค้าแมวที่ใหญ่ที่สุดของประเทศญี่ปุ่น มาเป็นโลโก้ เหตุเพราะนกประเภทนี้พบมากบนเกาะฮอกไกโด

“Shima Fukurou (นกเค้าแมวปลาของ Blakiston)” เป็นนกเค้าแมวที่ใหญ่ที่สุดในประเทศญี่ปุ่น อาศัยอยู่ในฮอกไกโดและก็ได้รับการออกแบบเครื่องหมายของกลุ่ม บนโล่ของ Shima Fukurou มีปีกบินอยู่ข้างบน ดาวฤกษ์ 11 ดวง (ผู้เล่น 11 คน) ดวงตาที่จ้องดูจ้องมองไปที่ความมีชัย (spirit fighting) แล้วก็มีแถบสีขาวแสดงถึงลมพายุหิมะ (aggressiveness) กลุ่มนี้ได้รับการออกแบบในริบบิ้นโค้งซึ่งเป็นผู้แทนของภูมิลำเนา” คำชี้แจงความหมายโลโก้ในเว็บอย่างเป็นทางการของ คอนซาโดเล ซัปโปโร

กัมบะ โอซากา ก็เป็นอีกหนึ่งกลุ่มที่เลือกสัตว์มาเป็นโลโก้ พวกเขาใช้ นกอีเสือ (Mozu) ซึ่งเป็นนกประจำจังหวัดโอซากา ในเวลาเดียวกัน เจฟ ยูไนเต็ด จิบะ ก็เลือกใช้หมาเนื่องด้วยความมีชื่อเสียงของหมาจิบะ ซึ่งเป็นพันธ์ที่ได้รับความนิยมของคนญี่ปุ่น

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่แค่สัตว์แค่นั้นที่ เมื่อ ภูเขาไฟ บ่อน้ำพุร้อน หรือ น้ำวน ก็ยังถูกประยุกต์ใช้เป็นโลโก้สมาคม ยกตัวอย่างเช่น คลาโร นุมาสุ ซึ่งอยู่ในเมืองที่เป็นที่ตั้งของภูเขาไฟฟูจิ ก็ใช้ภูเขาไฟที่นี้เป็นโลโก้ หรือ เดอะ สปา ปะทุซัตสึ จับมะ ของเมืองจับมะ ที่เลือกบ่อน้ำแร่เพราะเหตุว่าจับมะ เลื่องลือเรื่องบ่อน้ำพุร้อนในระดับประเทศ ในเวลาที่ แอ่งน้ำวนท้องนารุโตะซึ่งเป็นสถานที่ที่เป็นที่รู้จักของโทปะทุชิมา ก็ถูกเลือกประยุกต์ใช้เป็นโลโก้ของ โทระอุชิมา วอร์ติเตียนส

การเลือกสิ่งที่มีในชุมชนเป็นเครื่องแสดงอัตลักษณ์มิได้มีเพียงเท่านี้ เพราะเหตุว่าบางสมาคม บุคคลก็นับว่าเป็นผู้แทนของแคว้นเช่นเดียวกัน

บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์

ประวัติศาสตร์ของประเทศญี่ปุ่นมีมานานหลายพันปี รวมทั้งมีการบันทึกหลักฐานโดยตลอด ทำให้คนภายในประวัติศาสตร์ชอบถูกพรีเซนเทชั่นเรื่องราวให้มีชื่อเสียงอยู่เป็นประจำ และก็บางคราวก็ถูกประยุกต์ใช้เป็นเครื่องหมายของสมาคม

ที่รู้จักดีที่สุดน่าจะเป็น ซานเฟรชเช ฮิโรชิมา สมัยก่อนกลุ่มของธีรศิลป แดงดา พวกเขาใช้ธนูสามดอกเป็นเครื่องหมายสำคัญของชมรม โดยมีต้นกำเนิดมาจากโมริ โมโตทุ่งนาริ ผู้ดูแลพื้นที่ฮิโรชิมาในสมัยก่อน ที่สอนลูกชายอีกทั้งสามคนว่า ธนูดอกเดียวหักง่าย แต่ว่าถ้าเกิดอยู่รวมกันสามดอก ก็ยากจะทำลาย เช่นเดียวกันกับความพร้อมใจ ซึ่งสะท้อนให้มีความคิดเห็นว่าคนฮิโรชิมาให้ความเอาใจใส่กับบุคคลสำคัญแคว้นแค่ไหน

“คนฮิโรชิมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมืองอาคิทาติดอยู่ตะ (รอบๆแว่นแคว้นอาคิในสมัยก่อน) ที่เป็นเมืองเกิดของโมริ โมโตทุ่งนาริ และก็เป็นเสมือนฐานอำนาจเริ่มสำหรับเพื่อการดูแลตอนศตวรรษที่ 15-16 ให้ความเอาใจใส่กับเขามากมาย” ปฐมาภรณ์ วรศรี คุณครูประจำสาขาภาษาประเทศญี่ปุ่น คณะศิลปศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง กล่าวกับ Main Stand

“ถ้าเกิดเดินทางไปตรงนั้น จะมองเห็นผืนธงขนาดใหญ่ลายยี่ห้อประจำเครือญาติ (Ichimonji Mitsuboshi) บนเทือกเขา รวมทั้งมีอนุสาวรีย์รวมทั้งพิพิธภัณฑสถานของเมืองก็เล่าราวของเขาในฐานะบุคคลสำคัญของเขตแดน”

การให้ความใส่ใจกับบุคลในประวัติศาสตร์ยังมองเห็นได้จากกลุ่ม ไม่โตะ ฮอลลีฮอค ที่ใช้ใบของดอกฮอลลีฮอคซึ่งมาจากยี่ห้อประจำเชื้อสายโทปะทุงาวะ เครือญาติที่ดูแลประเทศญี่ปุ่นในยุคเอโดะเป็นส่วนหลักของโลโก้ ส่วนมังกรโอบล้อมยังสื่อไปถึง โทระอุคาวะ ไม่ตสึปะทุนิ ไดภรรยาวที่เคยดูแลแว่นแคว้นไม่โตะ

หรือแม้กระทั้งนักแสดงในตำนานที่ไม่มีอยู่จริง ชาวญี่ปุ่นก็ยังเอามาเป็นเครื่องแสดงอัตลักษณ์ของเมือง เช่นไก่ฟ้าในเรื่องโมโมทาโร ที่ถูกเอามาเป็นโลโก้ของกลุ่มฟาเจียโน โอคายามะ เนื่องมาจากจังหวัดโอคายามะ ถือบ้านเกิดเมืองนอนของตำนานโมโมทาโร

และก็บางโอกาสสิ่งที่อยู่สูงอย่างทวยเทพเทวดาก็ยังหนีไม่พ้นที่จะถูกเอามาเป็นเครื่องแสดงตัวตนของสมาพันธ์

สัตว์เทวดาแล้วก็ตำนาน

สัตว์เทวดาก็เป็นอีกสิ่งหนึ่งที่คนประเทศญี่ปุ่นให้ความเคารพนับถือ ทำให้เว้นเสียแต่ สัตว์ ต้นไม้ ข้าวของ หรือบุคคลในประวัติศาสตร์แล้วแล้ว โลโก้สมาคมบางครั้งมยังมีที่มาจากสัตว์ในเทพนิยาย และก็แปลงเป็นเหมือนจิตวิญญาณของกลุ่ม

แบบอย่างที่เห็นได้ชัดที่สุดเป็น กลุ่มชาติประเทศญี่ปุ่นซึ่งเป็นผู้แทนของชาติ พวกเขาใช้ “ยาตะการาสุ” หรือกายาตะ สัตว์เทวดาประจำตัวของสาวงามอามาเตราสุ ซึ่งในตำนาน “ยาตะการาสุ” ถูกส่งลงมานำทางให้พระราชาธิราชจิมมุ พระราชาธิราชคนแรกของประเทศญี่ปุ่น ต่อสู้จนกระทั่งศัตรูแพ้แพ้ กระทั่งสามารถตั้งญี่ปุ่นได้เสร็จ

ในระดับชมรมก็มีการใช้สัตว์เทวดาเหมือนกัน อาธิ เกียวโต ซังงะ ที่มีนกโฮโอ ซึ่งเป็นนกในตำนานของประเทศญี่ปุ่น (คล้ายกับนกฟีนิกซ์ของตะวันตก) เป็นโลโก้ชมรม เพราะเหตุว่าในเมืองเกียวโต มีวัดที่ชื่อว่าเบียวโดอิง ที่มีนกโฮโอเป็นเครื่องหมายสำคัญของสงฆ์

หรือ ทุ่งนายกยา มึงรมปัส ที่มีวาฬเพชฌฆาตในโลโก้ ข้างหลังได้แรงผลักดันมาจากปลา Shachihoko ปลาในตำนานที่เป็นรูปหล่อบนวังทุ่งนายกยา ที่ศีรษะจะมีลักษณะเหมือนมังกรหรือเสือ ส่วนลำตัวเป็นปลา ซึ่งถ้าหากตัดให้เหลือคำว่า Shachi ยังหมายความว่า “วาฬเพชฌฆาต” ในภาษาประเทศญี่ปุ่นอีกด้วย

หรือใหม่ขึ้นมาหน่อยเป็น เอฟซี ริวกิว กลุ่มของจังหวัดโอกินาวา ที่พึ่งจัดตั้งขึ้นเมื่อมี 2003 ตกลงใจใช้ โคมะอินุ ซึ่งเป็นเทวดาปกปักตามความศรัทธาของคนท้องถิ่น มาเป็นเครื่องหมายของกลุ่ม

ดังจะมองเห็นได้ว่าชาวญี่ปุ่นสามารถนำทุกๆอย่างไม่ว่าจะเป็นคน สัตว์ ข้าวของ หรือแม้กระทั้งทวยเทพ มาเป็นผู้แทนของเขตแดน เพราะเหตุไรถึงเป็นแบบนั้น?

แคว้นอดทนรวมทั้งวิถีที่ทวยเทพเทวดา

การกำเนิดขึ้นของเจลีก ทำให้เกิดความเคลื่อนไหวจำนวนมากให้แก่วงการบอลประเทศญี่ปุ่น เนื่องด้วยกฎใหม่ที่ห้ามให้กลุ่มไปผูกกับหน่วยงานแล้วก็บริษัท ทำให้ชมรมจะต้องไปสร้างสัมพันธ์กับเขตแดนเยอะขึ้นตามเป้าหมายเจลีก

รวมทั้งเพราะว่าประเทศญี่ปุ่นเป็นชาติที่เขตแดนมีความแข้มแข็ง จากผู้กระทำระจายอำทุ่งนาจสู่เขตแดนที่มีมาอย่างเป็นเวลายาวนานกว่า 500 ปีตั้งแต่ยุคเอโดะ ทำให้ชาวญี่ปุ่นนิยมแสดงอัตลักษณ์ของแคว้นออกมาอย่างเต็มเปี่ยม ไม่เว้นแม้กระทั้ง ฟุตบอล

ด้วยเหตุนั้นทำให้สมาพันธ์เจลีกตั้งแต่สมัยเริ่มจนกระทั่งตอนนี้ เว้นเสียแต่ชื่อสมาพันธ์แล้ว โลโก้ของกลุ่มก็วางแบบผ่านการนำเสนอตัวตนกลุ่มออกมาให้ได้มากที่สุด

เป็นต้นว่า โยโกฮามา มารินอส พวกเขาเลือกใช้สมอแล้วก็นกนางนวลเป็นผู้แทนสมาพันธ์ จากการที่เมืองโยโกฮามา เป็นท่าเรือที่มีประวัติศาสตร์อันช้านาน

“ชุมชนประเทศญี่ปุ่นเขาแข็งแกร่ง อดทนด้วยข้อจำกัดที่ถูกทำให้เป็นชุมชนเมืองมาตรงเวลา 500 ปี” กฤตพล ความสวยงามวีกุล นิสิตปริญญาเอกด้าน International study มหาวิทยาลัยวาเซดะ ญี่ปุ่นกล่าวกับ Main Stand

“ในขณะระดับประเทศ ของไทยเพิ่งมีมา 700 ปี ส่วนชุมชนเมืองของ ‘เมืองไทย’พึ่งจะมีมาไม่ถึง 100 ปีเอง แบบเมืองย่อยๆนะ ถ้าหากเมืองใหญ่มีมานานแล้ว”

“ด้วยเหตุนั้นมันก็เลยมีความเป็นอัตลักษณ์ เนื่องจากมันมีความเป็นหมู่บ้านมาตั้งนานแล้ว มีความเป็นเมือง เป็นดินแดน เป็นระบบเมืองที่มีความแข็งแกร่ง มันก็เลยสามารถสร้างวัฒนธรรมอะไรได้มากมาย”

ในเวลาเดียวกัน ไม่เฉพาะแต่สิ่งที่เป็นรูปธรรมอย่าง สัตว์ ข้าวของ หรือบุคคลแค่นั้น ซึ่งสามารถเอามาเป็นโลโก้ของชมรม แต่ว่าสิ่งที่เป็นนามธรรมอย่างทวยเทพเทวดา ก็สามารถประยุกต์ใช้เป็นโลโก้สมาพันธ์ได้เหมือนกัน โน่นเป็นเพราะเหตุว่าสิ่งที่เรียกว่าชินโต

ประเทศญี่ปุ่นเป็นประเทศที่มีชินโตเป็นหลักฐาน โดยมีความเห็นกันว่าเทพเทวดาอาศัยอยู่ทุกๆที่ อีกทั้งในป่า บนเทือกเขา สมุทร แม่น้ำ สายธาร ในสายลม แม้กระทั้งในบ้านเรือนรวมทั้งเรือกสวนนา พวกเขาก็เลยให้ความนับถือต่อธรรมชาติ

“ประเทศญี่ปุ่น เป็นประเทศที่มีชินโตอยู่ในวิถีชีวิต พวกเราไม่บางทีอาจพูดได้ว่าคนประเทศญี่ปุ่นเชื่อในศาสนาศาสนาชินโต แต่ว่าวิถีแบบศาสนาชินโตจะอยู่ในความศรัทธา การใช้ชีวิตหรือวิถีชีวิตของคนญี่ปุ่น โดยเหตุนี้อะไรที่เกี่ยวกับชาติก็เลยเชื่อมโยงกับศาสนาชินโตแทบจะทั้งหมด” ปฐมาภรณ์กล่าว

สิ่งนี้ได้เปลี่ยนเป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้พวกเขากล้าที่จะเลือกสัตว์เทวดา หรือนำเรื่องในตำนานที่เป็นอัตลักษณ์ของเขตแดนมาใช้เป็นโลโก้ของชมรม

“การที่ชมรมบอลบางชมรมเลือกใช้ สัตว์เทวดาเป็นโลโก้ สะท้อนให้มีความเห็นว่าพวกเขามองดูสัตว์กลุ่มนี้เป็นสัตว์มงคล รวมทั้งหวังว่ามันจะคุ้มครองรักษารวมทั้งนำสมาพันธ์หรือกลุ่มไปสู่การบรรลุผล”

หายไปหรือยังอยู่?

สมาพันธ์ประเทศญี่ปุ่นมีการกำเนิดใหม่แทบทุกปี จากการช่วยสนับสนุนของชมรมบอลประเทศญี่ปุ่น ที่อยากที่จะให้ลีกมีกลุ่มอาชีพให้เยอะที่สุดเท่าที่เป็นได้

อย่างไรก็ตาม ถึงแม้เวลาจะผ่านมากมายว่า 25 ปี นับจากการจัดตั้งเจลีก แม้กระนั้นวิธีการวางแบบของสมาคมประเทศญี่ปุ่นส่วนมากก็ยังคงไว้ด้วยอัตลักษณ์ของเขตแดนยกตัวอย่างเช่นเดิม ไม่เว้นแม้กระทั้งกลุ่มกำเนิดใหม่

ได้แก่ สมาคมเบลาบิตซ์ อาคิตะ ที่จัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2010 พวกเขาเลือกใช้หน้ากากยักษ์เป็นแกนหลักของโลโก้ เพราะเมืองอาคิตะ ดังจากเทศกาล นามาฮาเงะ ที่ให้คนใส่หน้ากากยักษ์ไปให้พรรวมทั้งแนะนำผู้คนในหมู่บ้านในตอนปีใหม่ หรือค้างยกชิมา ยูไนเต็ด อดีตกาลกลุ่มของสิทธิโชค ภาโส ที่ริเริ่มตั้งขึ้นมาไม่ถึง 4 ปี ก็เลือกที่จะใช้ภูเขาไฟ ซากุระจิมะ ภูเขาไฟอันมีชื่อเสียงของเมืองบนโลโก้สมาคม

เห็นได้ชัดเจนว่าสิ่งที่สมาคมจำนวนมากมานะพรีเซนเทชั่นผ่านโลโก้ของตนเองเป็นความเป็นตัวตนของเขตแดน โลโก้ของสมาคมก็เลยออกมาในแบบที่สื่อไปถึงชุมชน อีกทั้งแบบไม่อ้อมค้อมหรือแปลความหมาย เป็นเสมือนกระบวนการทำให้ภาพจำของเขตแดนนั้นกระจ่างขึ้น ดังเช่นว่าถ้าหากเอ๋ยถึง อันท์เลอร์สก็จะระลึกถึงกวาง หรือกล่าวถึง เอฟซี ริวกิว ก็จะรำลึกถึงโคมะอินุ ฯลฯ

ในทางตรงกันข้ามนอกเหนือจากการแสดงตัวตนแล้ว มันยังเป็นสิ่งที่ใช้ในการร่วมแรงร่วมใจกันของคนภายในเขตแดน ที่ทำให้แฟนบอลมีความคิดว่าชมรมหมายถึงผู้แทนของชุมชน ผ่านเครื่องหมายที่พวกเขามีความรู้สึกร่วมไปกับมัน

มันก็เลยไม่ใช่เรื่องแปลกที่อัตลักษณ์ของเขตแดนก็เลยปรากฎอยู่บนโลโก้ของสมาพันธ์ประเทศญี่ปุ่นในแบบที่นานัปการและก็เยอะแยะถึงเพียงนี้

By Colin